O tym, jak wiara uczyła się patrzeć głębiej
Kiedy dziś ktoś mówi, że „Kościół się zmienił”, zwykle ma na myśli konkretne momenty w historii – takie jak Sobór Watykański II i dokument Nostra aetate, który wzywa do dialogu z innymi religiami. Dla jednych to znak otwartości, dla innych – powód do niepokoju. Bo jeśli Kościół mówi dziś inaczej niż kiedyś, to czy oznacza to, że wcześniej się mylił? A może problem leży gdzie indziej – w naszym sposobie patrzenia na historię wiary?
Początek: doświadczenie, które było pewnością
Pierwsi chrześcijanie nie zaczynali od teorii. Zaczynali od doświadczenia. Spotkali Jezusa Chrystusa – i byli przekonani, że w Nim objawiło się pełne zbawienie człowieka. To przekonanie było tak mocne, że nie było tylko poglądem religijnym, ale rzeczywistością, za którą oddawali życie. Dlatego ich język był jednoznaczny. Mówili o Chrystusie jako jedynej drodze zbawienia. W tym sensie formuły, które później przybrały postać teologicznych zdań – jak „poza Kościołem nie ma zbawienia” – były wyrazem tej pierwotnej pewności. Nie chodziło w nich o wykluczenie innych, ale o wierność temu, co zostało im objawione.
Zderzenie z rzeczywistością świata
Z czasem jednak Kościół coraz bardziej konfrontował się z rzeczywistością świata, który nie mieścił się w prostych schematach. Chrześcijanie spotykali ludzi:
- żyjących w innych kulturach,
- wyznających inne religie,
- poszukujących Boga w sposób, którego nie znali.
Pojawiło się pytanie, którego nie dało się uniknąć: co z nimi? Czy wszyscy, którzy nie znają Chrystusa, są poza zbawieniem? Czy Bóg działa tylko w granicach widzialnego Kościoła? Te pytania nie były abstrakcyjne. Były dramatyczne. Dotykały sensu historii i sprawiedliwości Boga.
Długie dojrzewanie odpowiedzi
Odpowiedź Kościoła nie pojawiła się od razu. Nie została ogłoszona jednym dokumentem. Nie była wynikiem jednego sporu. Była procesem. Przez wieki teologia próbowała uchwycić napięcie między dwiema prawdami:
- że Chrystus jest jedynym Zbawicielem,
- i że Bóg chce zbawienia wszystkich ludzi.
W różnych epokach akcenty były rozłożone inaczej. Czasem dominowało przekonanie o konieczności przynależności do Kościoła. Innym razem pojawiały się intuicje, że łaska Boża może działać szerzej, niż jesteśmy w stanie to uchwycić. Jak pokazuje refleksja teologiczna, pytanie o zbawienie tych, którzy pozostają poza widzialnym Kościołem, było jednym z głównych motorów rozwoju myśli teologicznej na przestrzeni wieków
Nowe doświadczenie świata
Przełom przyszedł w XX wieku. Nie tylko dlatego, że zmieniła się teologia, ale dlatego, że zmienił się świat. Globalizacja, migracje, spotkanie kultur i religii, a także dramatyczne wydarzenia, takie jak II wojna światowa i Holocaust, sprawiły, że pytania o relację Kościoła do innych nie mogły już być odkładane. Kościół stanął wobec rzeczywistości, w której:
- nie był już jedynym punktem odniesienia dla całych społeczeństw,
- ale jednym z wielu głosów w świecie pluralistycznym.
To wymagało nie tyle zmiany wiary, ile pogłębienia jej rozumienia.
Sobór jako moment dojrzałości
Sobór Watykański II był odpowiedzią na to doświadczenie. Nie był zerwaniem z przeszłością, ale próbą odczytania jej na nowo. W dokumentach takich jak Nostra aetate oraz Lumen gentium Kościół mówi:
- Chrystus pozostaje jedynym Zbawicielem,
- ale Jego łaska może działać także poza widzialnymi granicami Kościoła,
- inne religie mogą zawierać elementy prawdy i dobra,
- dialog z nimi nie jest zagrożeniem, lecz wyrazem szacunku dla działania Boga.
To nie jest zmiana doktryny. To jest jej dojrzałe sformułowanie.
Logika wzrostu, nie zerwania
Aby zrozumieć ten proces, trzeba odejść od myślenia, że historia Kościoła to zbiór sprzecznych wypowiedzi. Bardziej adekwatny jest obraz wzrostu. Tak jak człowiek:
- nie przestaje być sobą, kiedy dojrzewa,
- ale zaczyna rozumieć rzeczy głębiej,
tak samo Kościół:
- nie odrzuca wcześniejszego nauczania,
- ale wchodzi w jego głębszy sens.
W tym świetle napięcia między różnymi epokami nie są dowodem sprzeczności, lecz znakiem życia.
Między zamknięciem a relatywizmem
Najtrudniejsze w tym procesie jest utrzymanie równowagi. Z jednej strony istnieje pokusa zamknięcia:
- przekonania, że prawda jest tylko po naszej stronie,
- i że wszystko poza nami jest błędem.
Z drugiej strony pojawia się pokusa relatywizmu:
- że wszystkie drogi są równe,
- i że nie ma jednej prawdy.
Kościół nie wybiera żadnej z tych dróg. Idzie drogą trudniejszą:
- zachowuje wiarę w jedyność Chrystusa,
- a jednocześnie uznaje, że Bóg działa szerzej, niż jesteśmy w stanie to opisać.
Dojrzałość wiary
Historia dojrzewania myśli teologicznej pokazuje coś bardzo istotnego: wiara nie jest czymś statycznym.
Nie jest zamkniętym systemem twierdzeń. Jest drogą, na której człowiek i wspólnota uczą się coraz głębiej rozumieć to, co zostało im objawione. Kościół nie tyle zmienia swoje nauczanie, ile uczy się je wypowiadać w sposób bardziej adekwatny do prawdy, którą niesie.
Na końcu chodzi o Boga
W centrum tego procesu nie stoi ani teoria, ani instytucja. Stoi Bóg, który:
- objawił się w Jezusie Chrystusie,
- i który działa w historii w sposób większy niż nasze schematy.
Dojrzałość teologii polega więc nie na tym, że wszystko staje się jasne i proste. Ale na tym, że uczymy się:
- zachowywać wierność,
- i jednocześnie uznawać tajemnicę.
Bo prawda, która jest naprawdę Boża, zawsze przekracza nasze pierwsze rozumienie.
Zapraszam do pogłębionej lektury: opracowanie Nostra aetate. Sobór Watykański II o religiach niechrześcijańskich
– Andrzej Lewek
