O hierarchii Magisterium i dojrzewaniu rozumienia wiary
Jednym z najczęściej powracających pytań jest to:
czy Kościół może się mylić – skoro dziś mówi inaczej niż kiedyś?
W tle tego pytania często kryje się uproszczenie: traktujemy całe nauczanie Kościoła jako jednolite, niezmienne w każdym szczególe. Tymczasem Kościół od początku rozumiał, że istnieje hierarchia prawd i form nauczania, a wraz z nią – przestrzeń wzrostu.
Już sama konstytucja dogmatyczna Dei verbum mówi wprost:
„Tradycja apostolska (…) rozwija się w Kościele pod opieką Ducha Świętego; wzrasta bowiem zrozumienie przekazanych rzeczy i słów” (DV 8)
To jedno zdanie jest kluczem:
Kościół nie zmienia Objawienia – ale wzrasta w jego rozumieniu.
1. Hierarchia nauczania – nie wszystko ma tę samą wagę
Aby to uchwycić, trzeba najpierw zobaczyć strukturę Magisterium.
Dogmat – centrum, które się nie zmienia
Na najwyższym poziomie znajdują się dogmaty. To prawdy objawione i definitywnie ogłoszone. Nie podlegają zmianie. Ale ich rozumienie – jak pokazuje historia – może się pogłębiać.
Św. John Henry Newman, opisując rozwój doktryny, pisał:
„Rozwój nie polega na zmianie w coś innego, lecz na wzroście i pełniejszym rozumieniu tego, co już było dane”
Sobory – momenty wspólnego rozeznania
Kolejnym poziomem są sobory, jak Sobór Watykański II. Sobory nie „wymyślają nowej wiary”, lecz podejmują wysiłek jej odczytania w nowych warunkach historycznych. Dobrym przykładem jest Nostra aetate. Dokument ten nie zaprzecza wcześniejszemu nauczaniu o jedyności Chrystusa. Ale mówi:
„Kościół katolicki nic nie odrzuca z tego, co w tych religiach prawdziwe i święte” (NA 2)
To zdanie byłoby trudne do wypowiedzenia w wielu wcześniejszych epokach.
Nie dlatego, że wcześniej było „fałszywe”, ale dlatego, że Kościół jeszcze do niego nie dojrzał.
Jak pokazują analizy historyczne, takie ujęcie było możliwe dopiero po długim rozwoju refleksji nad zbawieniem i religią
Magisterium zwyczajne – przestrzeń wzrostu
Najbardziej dynamicznym poziomem jest nauczanie zwyczajne:
- encykliki
- listy
- wypowiedzi duszpasterskie
To tutaj Kościół:
- reaguje na rzeczywistość
- uczy się nowych języków
- koryguje własne uproszczenia
I właśnie tutaj najczęściej widzimy rozwój.
Przykład pierwszy: od potępienia do dialogu religii
Przez długi czas dominował model ekskluzywny:
- poza Kościołem – brak zbawienia
- inne religie – błąd lub zagrożenie
Nie był to wyłącznie brak wrażliwości.
Była to próba obrony prawdy o Chrystusie.
Ale z czasem Kościół zaczął dostrzegać coś więcej:
- że Bóg działa także poza widzialnymi granicami
- że ludzie mogą szczerze szukać Boga w innych tradycjach
Sobór Watykański II nie odrzucił wcześniejszej prawdy.
On ją rozwinął i pogłębił.
Przykład drugi: nauka i sprawa Kopernika
Jeszcze bardziej wymowny jest przykład relacji Kościoła do nauki.
W czasach
Mikołaj Kopernik
i później
Galileo Galilei
Kościół – podobnie jak cała ówczesna kultura – przyjmował obraz świata oparty na geocentryzmie.
Kiedy pojawiła się teoria heliocentryczna, została ona odczytana jako zagrożenie dla interpretacji Pisma Świętego.
Problem nie polegał jednak na tym, że Kościół „błędnie nauczał wiary”. Problem polegał na tym, że pomieszano poziomy, uznano, że Magisterium rozstrzyga także kwestie nauk przyrodniczych. Dopiero później Kościół dojrzewa do rozróżnienia:
- Objawienie mówi po co Bóg stworzył świat
- nauka bada jak ten świat działa
Św. Jan Paweł II, odnosząc się do sprawy Galileusza, powiedział:
„Błąd teologów polegał na tym, że uważali, iż nasza wiedza o strukturze świata fizycznego jest w jakiś sposób narzucona przez sens Pisma Świętego”
To był moment ogromnej dojrzałości. Kościół nie zmienił wiary. Ale zrozumiał lepiej granice własnego nauczania.
Przykład trzeci: wolność religijna
Podobny rozwój widzimy w kwestii wolności religijnej.
Przez wieki Kościół funkcjonował w świecie, gdzie religia i państwo były ściśle związane. Stąd nie zawsze jasno formułowano prawo do wolności religijnej.
Sobór Watykański II w deklaracji Dignitatis humanae stwierdza:
„Osoba ludzka ma prawo do wolności religijnej”
To nie jest odrzucenie wcześniejszej tradycji. To jej rozwinięcie w świetle godności osoby ludzkiej.
Co się naprawdę zmienia?
Na tle tych przykładów widać jasno:
- nie zmienia się Objawienie
- nie zmienia się Chrystus
- nie zmieniają się dogmaty
Zmienia się:
- sposób rozumienia
- język
- zakres zastosowania
- świadomość granic
Logika dojrzewania
Kościół nie jest instytucją, która „koryguje błędy” jak system naukowy.
Jest raczej wspólnotą, która:
- niesie Objawienie
- konfrontuje się z historią
- i pozwala Duchowi Świętemu prowadzić się ku głębszemu rozumieniu
Dlatego napięcia w historii Kościoła nie są dowodem słabości.
Są dowodem życia.
Między pychą a pokorą
W gruncie rzeczy historia Magisterium pokazuje drogę między dwiema pokusami:
- pychą: „już wszystko rozumiemy”
- relatywizmem: „nic nie jest pewne”
Kościół idzie drogą trudniejszą:
- zachowuje pewność wiary
- ale jednocześnie uznaje, że jej rozumienie rośnie
Kościół jako człowiek, który dojrzewa
Najlepszym obrazem jest człowiek.
Człowiek:
- nie zmienia swojej tożsamości
- ale dojrzewa w jej rozumieniu
Tak samo Kościół:
- nie zdradza Objawienia
- ale uczy się je rozumieć
I może właśnie to jest najważniejsze: Kościół nie jest wspólnotą ludzi, którzy „już wiedzą”, ale wspólnotą tych, którzy uczą się rozumieć Boga coraz głębiej
Wiara, która ufa prowadzeniu
Jeśli historia Kościoła czegoś uczy, to tego, że prawda nie potrzebuje obrony przez zamknięcie. Kościół nie przetrwał dwóch tysięcy lat dlatego, że zawsze miał gotowe odpowiedzi na wszystko. Przetrwał dlatego, że był prowadzony.
Prowadzony przez Ducha Świętego – także wtedy, gdy przechodził przez napięcia, błędy ludzi, nieporozumienia i momenty, w których trzeba było uczyć się na nowo rozumieć to, co zostało objawione raz na zawsze. I właśnie w tym kontekście pojawia się kluczowe pojęcie, które pomaga zrozumieć historię Kościoła: hermeneutyka ciągłości.
Jak mówił Benedykt XVI:
„Sobór Watykański II musi być interpretowany w hermeneutyce reformy, odnowy w ciągłości jedynego podmiotu-Kościoła”
To znaczy: Kościół się odnawia – ale pozostaje tym samym Kościołem. Dojrzewa – ale nie zaprzecza sobie. Idzie naprzód – ale nie odcina się od korzeni.
Dlatego chrześcijanin nie opiera swojej wiary na przekonaniu, że Kościół zawsze wszystko rozumiał doskonale. Opiera ją na czymś głębszym:
- że Kościół jest prowadzony
- że Duch Święty działa w jego historii
- że rozwój nie jest zdradą, ale wzrostem
I dlatego możemy powiedzieć z prostotą, ale i z odwagą:
Wierzę w Kościół.
Wierzę w Ducha Świętego, który go prowadzi.
Ta wiara jednak nie jest neutralna.
Domaga się zaufania.
Bo odrzucenie tej logiki – odrzucenie ciągłości, odrzucenie prowadzenia – oznacza w praktyce postawienie siebie w miejscu rozeznania Kościoła. A to zawsze niesie w sobie ryzyko rozbicia jedności.
Dlatego od początku znakiem tej jedności jest Piotr i jego posługa. Nie jako władza dla samej władzy, ale jako punkt odniesienia, który chroni jedność wiary.
Historia pokazuje, że tam, gdzie ten punkt zostaje zakwestionowany, bardzo szybko pojawia się podział. Nie dlatego, że ludzie szukają prawdy, ale dlatego, że zaczynają ją rozstrzygać w pojedynkę.
Mechanizm ten był widoczny choćby w wydarzeniach takich jak Reformacja – i pozostaje aktualny także dziś, choć przybiera inne formy.
Bo Kościół nie jest wspólnotą opinii. Jest wspólnotą jedności. A jedność nie jest dodatkiem. Jest znakiem działania Ducha Świętego. Dlatego ostatecznie nie chodzi tylko o rozwój doktryny. Nie chodzi tylko o zrozumienie. Chodzi o obietnicę. Tę samą, którą Chrystus zostawił swojemu Kościołowi:
„Bramy piekielne go nie przemogą” (por. Mt 16,18)
I to właśnie ta obietnica sprawia, że możemy patrzeć na historię Kościoła nie jak na serię napięć czy błędów ludzi, ale jak na drogę, na której Bóg wiernie prowadzi swój lud – w ciągłości, przez rozwój, ku pełni prawdy.
Zapraszam do pogłębionej lektury: opracowanie Nostra aetate. Sobór Watykański II o religiach niechrześcijańskich
– Andrzej Lewek
